• ostatnia aktualizacja: 07-09-2017
Brama Oliwska - Miniatury z dziejów Twierdzy i Garnizonu Gdańsk 1814-1920: część 3.

Brama Oliwska - ta nazwa jest chyba znana wszystkim gdańszczanom, a już niemal na pewno tym, którzy korzystają z komunikacji zbiorowej, ponieważ takie właśnie miano nosi jeden z przystanków tramwajowych na głównej arterii komunikacyjnej łączącej Śródmieście z Wrzeszczem i dalej, z Oliwą. Współczesna nazwa dawnej bramy jest wiernym tłumaczeniem tej oryginalnej, niemieckiej - Olivaer Tor. Rzecz warta uwagi, ponieważ w przypadku dzieł fortyfikacyjnych jest to wbrew pozorom nie taki częsty znów przypadek... Inna sprawa, że wspomniany wyżej przystanek tramwajowy znajduje się także w niedalekiej odległości od miejsca, gdzie faktycznie, w latach 1656-1919, istniała Brama Oliwska.

Nie mam zamiaru "wyważać otwartych drzwi", stąd jeśli chodzi o przypomnienie historii Bramy Oliwskiej, pozwolę sobie przytoczyć ustalenia świetnego badacza gdańskich fortyfikacji, nieodżałowanego Krzysztofa Biskupa.

Powstanie Bramy Oliwskiej wiąże się bezpośrednio z przygotowaniami poczynionymi przez Gdańsk w celu obrony przed wojskami szwedzkimi. Po wzniesieniu pierwszych umocnień na wzgórzach flankujących Gdańsk od zachodu (tj. na Biskupiej Górce i Górze Gradowej) stało się oczywistym, że aby drugi, zewnętrzny pierścień umocnień spełniał swoje zadanie, należy także ufortyfikować przestrzeń także między nimi i obok nich. Wzniesiono więc m.in. Ciąg Oliwski - linię umocnień o narysie kleszczowym poprowadzoną od Bastionu Jerozolimskiego na Górze Gradowej aż po Składy Drzewne. Na Ciąg Oliwski składały się trzy zakosy: Stodolny, Oliwski i Wdowi. W późniejszym okresie ten pas fortyfikacji wzmocniono jednym półbastionem, dodatkowym zakosem (Bożego Ciała),  mokrą fosą (na części długości), a także krytą ścieżką. Północno-wschodni koniec Ciągu Oliwskiego ufortyfikowano, ostatecznie wznosząc w połowie XVIII w. prowizoryczny szaniec, częściowo zabezpieczony palisadą i wyposażony w murowaną wartownię.

Naturalnie, nowa linia umocnień w zewnętrznym ciągu fortyfikacji musiała zostać wyposażona w bramę, która umożliwiałaby komunikację w kierunku Wrzeszcza i Oliwy. Tak powstała Brama Oliwska, przy czym początkowo była to po prostu solidna, drewniana furta. Prawdopodobnie dopiero w XVIII w. zyskała ona  formę murowanego, parterowego obiektu. Przy Bramie Oliwskiej funkcjonował żuraw, za pomocą którego podnoszono środkową część mostu zwodzonego.

W związku z gorączkowymi przygotowaniami twierdzy gdańskiej do oblężenia w 1807 r. cały Ciąg Oliwski wzmocniono - powstały blokhauzy połączone poternami, odtworzono i wzmocniono krytą ścieżkę, w jednym miejscu wybudowano też podziemną galerię, która miała łączyć szaniec przy Składach Drzewnych z drogą krytą w pobliżu Bramy Oliwskiej. Przed nią samą powstał także rawelin. 

Po tzw. okresie napoleońskim większość tych obiektów zniknęła z krajobrazu, a sama Brama Oliwska zyskała dzięki temu bezpośredni wjazd w Wielką Aleję. W 1869 r. ostatecznie została poszerzona i zaopatrzona w murowane filary. W takiej formie przetrwała przynajmniej do początku XX w. Nie wiadomo, kiedy dokładnie zniknęła jedna z jej części - ta położona po wschodniej stronie jezdni (jest jeszcze widoczna na ostatniej, prezentowanej poniżej, ilustracji). Ostateczna rozbiórka całej już bramy (jej zachodniej części) rozpoczęła się w 1919 r. i w zasadniczym stopniu zakończyła się w połowie lipca tego roku. Aby rozebrać obiekt użyto m. in. materiałów wybuchowych. Uzyskany gruz został wykorzystany do utwardzenia kilku ulic w okolicy.

Brama Oliwska była, jak się zdaje, pierwszym obiektem fortyfikacyjnym twierdzy gdańskiej, który został rozebrany po zakończeniu I wojny światowej.

Z Bramą Oliwską jest pewien paradoks - w istocie na chwilę obecną znane jest jedno, i to kiepskiej jakości, jej przedstawienie z okresu między 1869 r. a 1919 r. Za to z samych prac rozbiórkowych zachowało się kilka interesujących fotografii. To właśnie chęć podzielenia się z Państwem tymi fotografiami stanowiła pretekst, aby przypomnieć dzieje Bramy Oliwskiej.

Olivaer Tor 01

Olivaer Tor 02


Olivaer Tor 03

Olivaer Tor 04

Olivaer Tor 05

Olivaer Tor 06









































Czy wiesz, że…


… przy pracach rozbiórkowych Bramy Oliwskiej w 1919 r. zatrudniono bezrobotnych gdańszczan? Był to jeden z pomysłów władz miejskich na przeciwdziałanie rosnącemu gwałtownie bezrobociu.Także w późniejszym okresie właśnie prace związane tak ze zniesieniem części bastionów i wałów, a także ich zagospodarowaniem (np. sadzeniem zieleni, wytyczaniem ścieżek itp.), były realizowane w ramach prac interwencyjnych.

Jeśli dysponują Państwo informacjami lub materiałem ikonograficznym, na podstawie którego można byłoby uzupełnić dzieje Bramy Oliwskiej - proszę o kontakt.

Propozycja cytowania: J. Daniluk, Brama Oliwska - zdjęcia z 1919 r. - www.jandaniluk.pl (data dostępu: dd.mm.rrrr).

Subskrybuj newsletter

Jeśli chcesz otrzymywać wiadomości e-mail o najnowszych artykułach zamów substytucję newslettera.